Hằng năm, vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, cùng với Lễ hội kỷ niệm Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, người dân Thủ đô và du khách thập phương lại hướng về chùa Kim Sơn (phường Giảng Võ) để tưởng niệm Ngày giỗ trận của nghĩa quân Tây Sơn – Những người đã anh dũng hy sinh khi cùng Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ đánh tan quân Thanh xâm lược mùa Xuân năm Kỷ Dậu 1789.
Lễ tưởng niệm Ngày giỗ trận của nghĩa quân Tây Sơn hàng năm luôn được tổ chức trang trọng với nghi lễ thiêng liêng theo phong tục lâu đời như: Lễ rước kiệu Đức thánh Phùng Hưng từ đình Kim Mã sang chùa Kim Sơn; Biểu diễn trống hội chào mừng; Tuyên đọc chiến công của nghĩa quân Tây Sơn; tế lễ cầu siêu cho các anh hùng nghĩa quân Tây Sơn, tế Nam quan, Nữ dâng hương bái yết, nghi thức dâng hương… Việc tổ chức lễ tưởng niệm nghĩa quân được tổ chức tại chùa Kim Sơn không chỉ thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, mà còn khẳng định vị thế đặc biệt của ngôi chùa trong đời sống lịch sử – văn hóa của Thủ đô Hà Nội.
Chiều dài lịch sử và dấu ấn Tây Sơn
Tọa lạc tại góc phố Kim Mã – Giang Văn Minh, chùa Kim Sơn không chỉ là một công trình Phật giáo mang kiến trúc truyền thống trang nghiêm, mà còn là một di tích gắn liền với những trang sử hào hùng của dân tộc. Trải qua bao biến thiên, nơi đây vẫn lặng lẽ lưu giữ ký ức về nghĩa quân Tây Sơn, trở thành không gian tưởng niệm thiêng liêng giữa lòng đô thị hiện đại.
Tiền thân của chùa Kim Sơn là am Vạn Linh, do người dân thôn Mã Trại (thuộc vùng Thập Tam Trại xưa) dựng lên vào thế kỷ XVIII bằng gỗ lợp tranh, trên khu đất pháp trường cũ để siêu độ vong linh.
Sau đại thắng quân Thanh năm 1789 của vua Quang Trung, hàng vạn thi thể binh lính Tây Sơn tử trận đã được quy tập về đây. Từ đó, am Vạn Linh trở thành nơi thờ tự các liệt sĩ nghĩa quân Tây Sơn, gắn liền với ký ức bi tráng của chiến thắng Đống Đa.
Từ năm 1881 đến 1898, nhân dân địa phương góp công xây dựng lại chùa bằng gạch ngói khang trang, rước tượng Phật về thờ và gọi là chùa Tàu Mã. Năm 1898, chùa chính thức mang tên chữ là Kim Sơn Tự.
Năm 1932, chùa được xây dựng quy mô lớn hơn, tách thành ba khu vực riêng biệt gồm Tam Bảo, Đàn Vạn Linh và Đền thờ Mẫu, tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm và hài hòa.
Năm 1985, chùa Kim Sơn được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc biệt của di tích trong việc bảo tồn truyền thống lịch sử, văn hóa dân tộc và tri ân các nghĩa quân Tây Sơn. Đây không chỉ là sự ghi nhận về mặt pháp lý, mà còn là sự khẳng định vai trò của ngôi chùa như một chứng tích gắn kết tín ngưỡng Phật giáo với truyền thống yêu nước.
Năm 2011, bia tưởng niệm liệt sĩ Tây Sơn bằng đá đỏ Bình Định được dựng trang trọng trong khuôn viên chùa, tiếp tục nhấn mạnh ý nghĩa tưởng niệm và tri ân của di tích.
Không gian kiến trúc nghệ thuật độc đáo
Giữa nhịp sống đô thị sôi động của Hà Nội, chùa Kim Sơn vẫn giữ được vẻ thanh tịnh và không gian xanh đặc trưng. Kiến trúc chùa mang phong cách nghệ thuật cuối thời Nguyễn, theo bố cục “nội công ngoại quốc”, vừa bề thế vừa hài hòa.
Bên ngoài nổi bật là cổng ngũ môn quan rộng lớn, bên trong treo chuông đồng và đặt tượng Phật. Qua cổng là khu vườn rợp bóng cây với hồ bán nguyệt, tượng Bồ Tát, bình phong và các tháp mộ cổ, tạo nên không khí trang nghiêm, tĩnh lặng.
Khu điện thờ gồm ba nếp nhà ba gian xây liền kề. Chính giữa là tòa Tam Bảo; bên phải là Đàn Vạn Linh – nơi thờ các nghĩa quân Tây Sơn; bên trái là Đền thờ Mẫu. Phía sau là nhà hậu thờ các vị sư tổ trụ trì. Hệ thống khung gỗ và các chi tiết chạm khắc thể hiện tay nghề tinh xảo, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật của di tích.
Nơi lưu giữ hệ thống di vật và tượng thờ giá trị
Chùa Kim Sơn hiện lưu giữ nhiều di vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật cao.
Tại tòa Tam Bảo có 21 pho tượng Phật, hệ thống hoành phi, câu đối, bia đá và bốn cửa võng chạm trổ công phu. Đặc biệt, pho tượng Phật bằng đồng đúc liền khối (cao 77cm, nặng hơn 30kg), phần bệ khắc chữ Sanskrit, được đánh giá là một tác phẩm nghệ thuật Phật giáo đặc sắc.
Tại Đàn Vạn Linh hiện lưu giữ sáu pho tượng Phật quý, trong đó có các tượng được chuyển về từ chùa Linh Sơn (phố Nguyễn Trường Tộ) sau khi ngôi chùa này bị bom tàn phá năm 1972. Ngoài ra còn có tượng đàn voi Tây Sơn – biểu tượng gợi nhắc khí thế ra trận và chiến công của nghĩa quân năm xưa.
Chùa Kim Sơn không chỉ là chốn tùng lâm thanh tịnh, mà còn là nơi an nghỉ và thờ tự các nghĩa quân Tây Sơn đã hy sinh trong mùa xuân Kỷ Dậu 1789. Qua bao thăng trầm lịch sử, ngôi chùa vẫn bền bỉ tồn tại như một chứng tích nhắc nhớ về tinh thần quật khởi và truyền thống yêu nước của dân tộc.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, chùa Kim Sơn xứng đáng là một di tích tiêu biểu của Thủ đô Hà Nội – nơi hội tụ ký ức lịch sử, truyền thống tri ân và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của các thế hệ người Việt.
Giảng Võ