Nét đặc sắc nhất của lễ hội đền Măng Sơn là lễ rước Thánh với lễ vật không thể thiếu là mít chiêm (mít xanh).
Đền Măng Sơn được coi là Nam Cung điện, trong số Ngũ cung ở vùng xứ Đoài. Đền được xây dựng vào thế kỷ XVII. Đền Măng Sơn thờ Tản Viên Sơn Thánh – vị thần đứng đầu trong “tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Đền Măng Sơn hiện còn lưu giữ nhiều di vật quý như: 01 tấm bia đá bốn mặt Măng Sơn tự bi ký“, năm Cảnh Hưng thứ 7 (1746), đôi nghê gỗ mang phong cách nghệ thuật thế kỷ 17, cùng các sắc phong, ngai, bài vị, bát hương, hoành phi niên đại thế kỷ 19 – 20. Năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia đối với cụm di tích đền Măng Sơn, đình Sơn Trung và đình Sơn Đông, thị xã Sơn Tây (cũ). Đình Sơn Đông và đình Sơn Trung được xây dựng cùng thời với đền Măng Sơn, tạo nên một cụm công trình tín ngưỡng chung của xứ Đoài.
Lễ hội truyền thống đền Măng Sơn được tổ chức vào ngày 7 tháng Giêng. Xưa kia lễ hội là hội lớn của vùng, với sự tham gia của 5 xã là Sơn Đông, Sơn Trung, Tường Phiêu, Trạch Lôi, Thuần Mỹ, thuộc 3 huyện, thị xã cũ là Phúc Thọ, Ba Vì, Sơn Tây. Ngày nay, Cụm di tích Quốc gia đền Măng Sơn và lễ hội thuộc xã Đoài Phương.
Nét đặc sắc nhất của lễ hội đền Măng Sơn là lễ rước Thánh với lễ vật không thể thiếu là mít chiêm (mít xanh) vùng Sơn Đông và thịt thú rừng (ngày nay được thay bằng thịt lợn đen). Khi ấy, đại diện 5 xã cùng tụ hội về và tổ chức tế lễ. Trai đinh các xã được cử ra để rước kiệu, long ngai bài vị tam vị thánh Tản lên đền. 2 bên kiệu rước có người cầm lọng vàng che và người đánh trống khẩu, có người múa cờ dẫn đường. Ngoài ra, trong lễ hội đền Măng Sơn còn có thêm 1 lễ vật, đó là 1 hộp quả hình lục lăng chồng 8 tầng, do 4 người khiêng.
Di tích và lễ hội đền Măng Sơn
Theo tích xưa, Đức Tản Viên Sơn Thánh khi qua vùng Sơn Đông, thấy cảnh đẹp, người hiền liền lập hành cung trên đồi Măng Sơn. Tại đây, Ngài đã dạy dân cách ươm tơ, dệt lụa, cấy cày, trồng lúa, săn bắt thú làm thức ăn, ngăn nước lũ trên sông Hồng, sông Đà. Đặc biệt ngài đã tiêu diệt ác thú, giữ cho dân cuộc sống an bình. Khi giặc xâm lăng nước ta, Tản Viên Sơn Thánh đã cầm quân đánh giặc, giữ yên bờ cõi. Sau khi ngài hóa, ghi nhớ công lao của Ngài dân Đoài Phương đã lập đền thờ Ngài và hai người em họ. Hàng năm dân làng tổ chức lễ hội nhằm tưởng nhớ công lao của các Ngài.
Lễ hội đền Măng Sơn ngoài phần lễ thì phần hội với các hoạt động văn hóa thể thao diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân tham gia, góp phần tạo không khí vui tươi trong những này đầu Xuân.
Đền Măng Sơn, Đình Sơn Đông và đình Sơn Trung và lễ hội đền Măng Sơn từ nhiều đời nay đã được Nhân dân Đoài Phương gìn giữ. Lễ hội truyền thống đền Măng Sơn diễn ra hàng năm ngoài ý nghĩa tưởng nhớ công lao của Tam vị Thánh Tản còn là dịp để Nhân dân và du khách cầu mong quốc thái dân an, màu màng tươi tốt, mưa thuận gió hòa.
Quỳnh Anh