Kỷ niệm 680 năm ngày mất Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, tôn vinh truyền thống hiếu học Việt Nam

Sự kiện là dịp tưởng nhớ, tôn vinh một bậc hiền tài tiêu biểu của Đại Việt, đồng thời góp phần khẳng định giá trị bền vững của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài trong lịch sử dân tộc, đặc biệt trong bối cảnh hướng tới dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám.

Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1272–1346), tự Tiết Phu, quê ở Chí Linh xưa, sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn nhưng bằng ý chí và nghị lực phi thường đã đỗ đầu khoa thi Thái học sinh năm GiápThìn 1304 dưới triều vua Trần Anh Tông. Trải qua ba triều vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông và Trần Hiến Tông – ông luôn nổi bật với phẩm chất thanh liêm, tận tụy, đặt lợi ích quốc gia lên trên hết, đồng thời là nhà ngoại giao xuất sắc. Hai lần đi sứ sang nhà Nguyên, Mạc Đĩnh Chi đã thể hiện trí tuệ, bản lĩnh và khí phách Đại Việt, góp phần bảo vệ danh dự và lợi ích đất nước, đồng thời tạo dựng sự kính trọng từ triều đình phương Bắc. Ông được xem là hình mẫu tiêu biểu của một vị quan thanh liêm, một sứ thần mẫn tiệp và một trí thức lớn của thời đại.

Theo PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, khoảng năm 1339, Mạc Đĩnh Chi dâng sớ xin về hưu. Dù được vua Trần Hiến Tông hết sức trọng vọng và không muốn để ông rời triều, nhưng cuối cùng vẫn phải chuẩn tấu, phong tước và cử sứ tiễn ông về quê trong sự kính trọng của triều đình.
Sau khi cáo quan, ông trở về quê, dựng am dưới núi Phượng Hoàng, sống thanh đạm, sáng tác thơ văn. Ông qua đời năm 1346, được vua Trần Dụ Tông truy phong làm Phúc Thần và cho lập đền thờ. Về sau, ông còn được truy tôn là Kiến Thủy Khâm Minh Văn Hoàng Đế. Hằng năm, vào ngày 10 tháng 2 âm lịch, hậu duệ họ Mạc và nhân dân địa phương tổ chức tưởng niệm, gìn giữ truyền thống và tri ân công lao của vị “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.

Tại buổi lễ, TS Phan Đăng Long, Phó Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, Trưởng ban liên lạc họ Mạc nhấn mạnh: Họ Mạc là một dòng họ lớn, có nhiều đóng góp quan trọng trong lịch sử dân tộc với nhiều nhân vật kiệt xuất. Từ hai anh em Mạc Hiển Tích và Mạc Kiến Quan, đỗ đầu các kỳ thi lớn, làm quan cao, lập nhiều công trạng, đến Mạc Đĩnh Chi, truyền thống hiếu học và phụng sự đất nước đã được kế thừa và phát huy qua nhiều thế hệ… Sang thế kỷ XVI, Mạc Đăng Dung lập vương triều Mạc (1527–1592), tuy chỉ tồn tại khoảng 65 năm ở Thăng Long (1527 – 1592) nhưng đã để lại nhiều dấu ấn tiến bộ trong lịch sử đất nước. Nói về lĩnh vực khoa cử, phát hiện, sử dụng hiền tài, triều Mạc được lịch sử ghi nhận đã rất chú trọng, quan tâm. Hiện nay, trong di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám đang lưu giữ, bảo tồn 82 bia tiến sỹ của hai triều Lê, Mạc. Năm 2010, UNESCO đã vinh danh là “Di sản tư liệu – Chương trình ký ức thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương”. Tiếp tục, năm 2011, UNESCO đã ghi danh hệ thống bia đá ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám là “Di sản tư liệu thế giới”.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, khẳng định: “Lễ kỷ niệm không chỉ là dịp tri ân một danh nhân mà còn góp phần lan tỏa tinh thần hiếu học, khuyến khích nghiên cứu, gìn giữ và phát huy giá trị giáo dục khoa cử Việt Nam. Đây cũng là cơ hội khẳng định vai trò của Quốc Tử Giám trong đời sống văn hóa – giáo dục đương đại, hướng tới xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm tri thức, thành phố học tập.”

Trong khuôn khổ chương trình, các nhà khoa học đã tập trung trao đổi, làm rõ thêm về thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của Mạc Đĩnh Chi trên các lĩnh vực giáo dục, chính trị và ngoại giao, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của trí thức Đại Việt trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

Hoàng Ngân