Đền Hải Hạc, còn gọi là Tây cung, Nhân dân thường gọi là Miếu Đượng. Đền Hải Hạc được chép trong sách “Đại Nam nhất thống chí” và “Đồng Khánh địa dư chí”, là nơi thờ Thánh Tản Viên.
Gò Hải Hạc là một địa danh cổ nằm ở đầu làng, về phía Bắc tổ dân phố Kỳ Sơn. Kỳ Sơn xưa thuộc vùng đất cổ Tam Sơn, một trong những địa bàn có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời của phường Tùng Thiện.
Trên gò Hải Hạc tọa lạc đền Hải Hạc, còn gọi là Tây cung, dân gian thường gọi là Miếu Đượng. Đền Hải Hạc, đầm Hải Hạc hay “Biển Cạn” được ghi chép trong các sách Đại Nam nhất thống chí và Đồng Khánh địa dư chí, gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Tản Viên.
Đền có các hạng mục Tiền tế, Đại bái, Hậu cung, được bố trí theo kiểu chữ Đinh, xung quanh có tường bao bảo vệ. Đây là một trong bốn cung của vùng xứ Đoài cùng thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn. Hiện nay, đền còn phối thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, người làng Đường Lâm.
Năm 2026, đền Hải Hạc được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Thành phố.
Đền Hải Hạc
Những phong tục độc đáo gắn với lễ hội đền Hải Hạc
Việc Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng được thờ phụng tại đền Hải Hạc gắn với câu chuyện dân gian về việc Đức Vua Phùng Hưng từng về đây câu cá. Từ câu chuyện này hình thành một phong tục đặc sắc: vào dịp lễ hội ngày mùng 10 tháng Giêng, Nhân dân địa phương nấu cá chép dâng lên các Thánh.
Cá chép được nấu cháo cùng gạo tẻ, không nêm gia vị, thể hiện sự thanh khiết của lễ vật dâng cúng. Công việc chuẩn bị cho lễ hội được tiến hành từ những ngày cuối năm trước. Người dân các làng Xuân Sơn, Cam Thượng và Thụy An xuống hồ Đầm Đượng đánh bắt cá để chuẩn bị cho nghi lễ.
Theo tục lệ xưa, vào ngày hội, sân đền Hải Hạc còn là nơi diễn ra hội rước kiệu của các làng Tam Sơn, Văn Khê, Lễ Khê, Thụy Phiêu và Đông Cao. Thi rước kiệu không chỉ là hoạt động hội mà còn mang ý nghĩa của một nghi lễ linh thiêng. Làng giành chiến thắng được lưu giữ hồ sơ ghi chép về Thánh. Lần thi rước kiệu cuối cùng được tổ chức vào năm 1958, với phần thắng thuộc về làng Văn Khê.
Lễ hội truyền thống đền Hải Hạc mang đậm đặc trưng văn hóa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, gửi gắm ước vọng về một cuộc sống no ấm, mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Đồng thời, lễ hội thể hiện đạo lý tri ân tiên tổ và những người có công với dân, với nước, tiêu biểu là Đức Thánh Tản Viên Sơn và Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng.
Hiện nay, hội đền Hải Hạc đã được phục hồi với các nghi lễ, hoạt động truyền thống như rước kiệu, đánh cá. Khu vực đền cũng được cải tạo gắn với chỉnh trang cảnh quan đầm Hải Hạc, từng bước đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của Nhân dân trong vùng, đồng thời tạo điều kiện phát huy giá trị di tích phục vụ phát triển du lịch.
Bảo tồn di tích gắn với gìn giữ không gian văn hóa Hải Hạc
Nhằm tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di tích đền Hải Hạc trong bối cảnh hiện nay, chiều 15/8/2026, phường Tùng Thiện phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Viện Nghiên cứu Hán – Nôm tổ chức Hội thảo khoa học “Phát huy giá trị và công tác tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử – văn hóa Đền Hải Hạc”.
Hội thảo nhận được 16 báo cáo, tham luận của các nhà nghiên cứu, chuyên gia. Các ý kiến tập trung làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của di tích, đồng thời bổ sung cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị đền Hải Hạc trong thời gian tới.
Trong đó, nhiều tham luận đi sâu phân tích mối quan hệ giữa đền Hải Hạc với không gian văn hóa quanh đầm Hải Hạc; hệ thống tư liệu Hán – Nôm; cùng những giá trị đặc trưng của tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh trên vùng đất này.
Một trong những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là yêu cầu đặt việc bảo tồn di tích trong mối quan hệ chặt chẽ với gìn giữ hệ sinh thái hồ Hải Hạc. Các ý kiến cho rằng không gian tự nhiên và không gian văn hóa tại đây có sự gắn kết mật thiết, cùng góp phần tạo nên giá trị đặc trưng của di tích.
Vì vậy, quá trình nghiên cứu, tu bổ và tôn tạo đền Hải Hạc cần bảo đảm sự hài hòa giữa công trình kiến trúc, cảnh quan và môi trường sinh thái, tránh tách rời di tích khỏi không gian tự nhiên vốn đã gắn bó với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn đền Hải Hạc vì thế không chỉ là gìn giữ một công trình tín ngưỡng, mà còn là gìn giữ một không gian văn hóa đặc sắc của vùng đất Tùng Thiện, nơi lịch sử, tín ngưỡng dân gian, cảnh quan và những phong tục truyền thống vẫn đang được cộng đồng tiếp nối, trao truyền.
Thanh Anh