Tiếng chiêng ngân lên giữa không gian Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, những ché rượu cần được chuẩn bị, mâm lễ với gà, cá suối, thịt, rau, bánh… lần lượt được bày ra. Trong tiếng gọi mời và những lời khấn trang nghiêm, đồng bào Giẻ – Triêng tái hiện Lễ hội “Ăn mừng lúa mới”, hay còn gọi là “Tết mùa”, vào sáng 20/9, tái hiện một nét sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn với hạt lúa, mùa màng và đời sống cộng đồng.
Không gian ngày hội nhanh chóng trở nên rộn ràng. Từ những công việc chuẩn bị lúa mới, làm bánh, góp lễ vật đến nghi thức tạ ơn Giàng và các vị thần linh, rồi hòa vào tiếng chiêng, nhịp trống và vòng múa cộng đồng, Tết mùa được tái hiện theo trình tự của một lễ hội đã được đồng bào Giẻ – Triêng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Hạt lúa mới mở đầu ngày Tết
Với người Giẻ – Triêng, Tết mùa được tổ chức sau khi vụ thu hoạch kết thúc, lúa đã được phơi khô và đưa về kho. Sau một năm gắn bó với nương rẫy, đây là lúc bà con tạm gác công việc, nghỉ ngơi và cùng nhau tổ chức ngày hội để tạ ơn Giàng, cảm tạ các vị thần linh đã phù hộ cho mùa màng, đồng thời cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, lúa đầy kho, gia đình mạnh khỏe.
Trong quá trình chuẩn bị, già làng – người có uy tín trong cộng đồng – là người xem ngày lành, triệu tập bà con họp tại nhà làng, thống nhất ngày tổ chức và phân công từng gia đình chuẩn bị lễ vật. Ngay từ mùa thu hoạch, những hạt lúa chắc, dày, trĩu hạt và đẹp nhất đã được lựa chọn để dành làm lễ cúng thần lúa.
Mỗi gia đình góp một phần sản vật. Người lên rừng săn bắt, hái rau; người xuống sông, suối bắt cá; phụ nữ và các cô gái trẻ về kho lúa gùi lúa mới, phơi, giã, sàng gạo và làm bánh. Những công việc nối tiếp nhau, tạo nên không khí chuẩn bị cho ngày hội.
Tại kho lúa, người phụ nữ lớn tuổi trong gia đình thực hiện lời khấn xin phép thần lúa trước khi đưa lúa mới ra khỏi kho. Lời khấn mộc mạc nhưng gửi gắm những mong ước thiết thực: con cháu đi rừng được mạnh khỏe, qua sông, vượt suối bình an và mùa sau tiếp tục được mùa.
Ở sân nhà làng, lúa mới được phơi, giã, sàng. Lá, nếp, dây lạt bằng nứa và những vật dụng làm bánh được chuẩn bị đầy đủ. Trước khi gói bánh, nữ già làng thực hiện nghi thức khấn thần lúa, xin phép được làm bánh để dâng cúng, tạ ơn Giàng và mời các vị thần linh cùng về chung vui. Sau đó, nữ già làng gói trước chín chiếc bánh, rồi con cháu mới tiếp tục.
Đến khi bánh chín, mâm lễ của cả làng cũng đã đủ đầy. Gà luộc, cá nướng, thịt heo, rau, canh, thịt rừng, trầu cau, rượu cần… là những sản vật gần gũi của đời sống được đặt trang trọng trên mâm cúng.
Trong khoảnh khắc thiêng liêng ấy, già làng hoặc người có uy tín bắt đầu lời khấn. Giàng được tạ ơn trước tiên, tiếp đến là thần lúa, thần mưa, thần sông suối, thần núi, thần sấm… Cộng đồng cầu mong mưa thuận gió hòa, tránh lũ lụt, hạn hán, mùa màng bội thu, con cháu khỏe mạnh, cả làng được no ấm, bình an.
Những lời khấn nối quá khứ với hiện tại, thể hiện quan niệm của đồng bào về sự gắn bó giữa con người và tự nhiên. Hạt lúa không chỉ là sản phẩm của lao động mà còn là thành quả được nâng niu, biết ơn và gửi gắm niềm tin vào một mùa vụ mới.
Từ lời khấn thiêng đến vòng múa cộng đồng
Lời khấn vừa dứt, không khí ngày Tết mùa chuyển sang rộn ràng. Già làng bốc phần cơm trong mâm cúng, rót rượu và tự tay mời con cháu mỗi người một ngụm. Nghi thức kết thúc cũng là lúc phần hội bắt đầu.
Tiếng chiêng, tiếng trống vang lên. Già làng dẫn đầu, thanh niên nam nữ và các em nhỏ cùng bước vào vòng múa. Ché rượu cần được chuyền tay; mọi người vừa uống, vừa thưởng thức các món ăn, vừa hát và nhảy múa trong niềm vui của một mùa màng no đủ.
Từ không khí trang nghiêm của nghi lễ, sân nhà làng trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng. Người già, thanh niên, trẻ nhỏ cùng tham gia; khách đến dự cũng được mời uống rượu, thưởng thức món ăn và hòa vào tiếng chiêng. Chính trong khoảnh khắc ấy, ý nghĩa cộng đồng của Tết mùa được thể hiện rõ nét nhất.
Theo truyền thống, sau ngày hội chung tại nhà làng, các gia đình trở về nhà để tiếp tục tổ chức lễ cúng riêng, tùy vào điều kiện và kết quả mùa vụ. Tết mùa có thể kéo dài nhiều ngày, là khoảng thời gian để mọi người nghỉ ngơi, thăm hỏi, chúc tụng và sum họp. Nhà nào có đông khách ghé thăm được xem là niềm vui, niềm vinh dự và sự may mắn.
Từ một hạt lúa được lựa chọn sau mùa thu hoạch đến mâm lễ chung của cả làng, rồi từ lời khấn tạ ơn đến những vòng múa trong tiếng chiêng, Tết mùa của người Giẻ – Triêng cho thấy một không gian văn hóa được tạo nên từ chính đời sống lao động và sinh hoạt cộng đồng.
Việc tái hiện Lễ hội “Ăn mừng lúa mới” tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam vì thế không chỉ tái hiện một nghi lễ truyền thống mà còn góp phần giới thiệu đến công chúng những giá trị văn hóa được đồng bào Giẻ – Triêng gìn giữ qua nhiều thế hệ: lòng biết ơn đối với thiên nhiên, sự trân trọng hạt lúa, tinh thần đoàn kết và khát vọng về một cuộc sống ấm no, bình an.
Hòa An