Sáng 16/7, Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức Lễ khai mạc Trưng bày chuyên đề “Bút sắc, lòng son” nhân dịp kỷ niệm 78 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2025) và hướng tới chào mừng kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám (19/8/1945 – 19/8/2025) và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945 – 2/9/2025).
Đến dự Lễ khai mạc có đại diện các gia đình nhân chứng lịch sử: Đại tướng Võ Nguyên Giáp; đồng chí Lê Thanh Nghị; đồng chí Phạm Hướng; đồng chí Nguyễn Minh Vân…
Giới thiệu Trưng bày chuyên đề “Bút sắc, lòng son”
Trưng bày là hoạt động ý nghĩa nhằm tri ân những chiến sĩ yêu nước, cách mạng đã dùng ngòi bút như một thứ vũ khí đấu tranh thầm lặng nhưng đầy mạnh mẽ, viết nên khát vọng tự do giữa chốn lao tù tăm tối. Tinh thần và ý chí ấy đã góp phần lan tỏa, truyền cảm hứng cho thế hệ sau về lòng dũng cảm, ý chí vượt qua mọi thử thách, khó khăn trong cuộc sống.
Trưng bày gồm ba nội dung, với kết cấu chặt chẽ, vừa khơi gợi cảm xúc, vừa truyền tải giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc:
Nội dung “Trong chốn lao tù”, đưa người xem ngược dòng lịch sử, trở về những nơi từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian” như: Nhà tù Hỏa Lò, Côn Đảo, Khám Lớn Sài Gòn, Trại giam Chín Hầm, Nhà đày Buôn Ma Thuột… Tại đây, thực dân Pháp ra sức đàn áp, bóp nghẹt ý chí của những người tù chính trị bằng chế độ giam giữ hà khắc và các hình thức tra tấn dã man. Tuy nhiên, chúng “có thể giam hãm thể xác, nhưng không thể trói buộc được tinh thần yêu nước, chí khí quật cường” của người tù. Trong xiềng xích, những người tù với tâm sáng, bút sắc vẫn sáng tác, vẫn viết thư, vẫn giữ trọn niềm tin sắt đá vào thắng lợi của cách mạng.
Hoạt cảnh tái hiện cuộc chia tay đầy nước mắt của đồng chí Phạm Hướng trước khi bị đày đi Côn Đảo
Nội dung “Bút sắc, lòng son”, giới thiệu 10 chiến sĩ yêu nước, cách mạng đã sử dụng ngòi bút của mình để phản ánh hiện thực cuộc sống, những khắc nghiệt của chế độ tù đày và tình yêu quê hương, đất nước,… góp phần kêu gọi đồng bào vững chí, bền gan đứng lên đấu tranh.
Nhà yêu nước Nguyễn An Ninh (1900 – 1943) – là nhà văn hóa, nhà báo, nhà tư tưởng lớn, nhà trí thức tiêu biểu. Tờ báo “Chuông rè” do đồng chí làm chủ bút đã góp phần thức tỉnh người dân Việt Nam đứng lên đấu tranh giành độc lập, tự do cho dân tộc. Đồng chí bị thực dân Pháp bắt, giam tại Khám Lớn Sài Gòn và Nhà tù Côn Đảo. Khi đồng chí hy sinh, những dòng thơ thể hiện lòng yêu nước, khát vọng tự do được bạn tù tìm thấy trong túi áo.
Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh (1908 – 1932) – là Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ. Trong xà lim tử hình Nhà tù Hỏa Lò, đồng chí tranh thủ thời gian còn lại để viết sách “Công nhân vận động”. Trước khi hy sinh, nỗi nhớ gia đình, quê hương được đồng chí ngân thành tiếng thơ tặng mẹ qua bài thơ “Tạ từ”.
Đồng chí Hoàng Văn Thụ (1909 – 1944) – là người tham gia gây dựng, phát triển phong trào quần chúng cách mạng ở Lạng Sơn. Đồng chí đã sáng tác nhiều bài sli (theo làn điệu dân ca đặc sắc của dân tộc Nùng) thể hiện lòng yêu nước, góp phần khích lệ Nhân dân các dân tộc miền núi tham gia cách mạng. Đồng chí bị địch bắt, giam tại xà lim tử hình Nhà tù Hỏa Lò. Trước lúc hy sinh, đồng chí đã sáng tác bài thơ “Nhắn bạn”, gửi những người đồng chí ở lại. Những vần thơ thể hiện niềm tin vào lý tưởng cao đẹp, sự tất thắng của cách mạng.
Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai (1910 – 1941) – là một trong những đảng viên đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong thời gian bị giam tại các nhà tù thực dân (Bót Catinat, Trại giam Phú Mỹ, Khám Lớn Sài Gòn), đồng chí đã dùng máu của mình viết những dòng thơ thể hiện ý chí kiên trung, bất khuất của người chiến sĩ cách mạng.
Đồng chí Nguyễn Thị Quang Thái (1915 – 1944) – là người vợ đầu tiên của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và là em gái của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai. Khi tham gia phong trào nữ sinh trường Đồng Khánh, đồng chí bị thực dân Pháp bắt, giam tại Nhà lao Thừa Phủ (Huế). Đồng chí bị bắt lần thứ hai, giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Trong Nhà tù Hỏa Lò, với nỗi lòng của người mẹ xa con, đồng chí đã viết những dòng thư tràn đầy yêu thương gửi cho con gái Võ Hồng Anh.
Nhà báo, nhà thơ Trần Mai Ninh (1917 – 1948) – trong quá trình hoạt động cách mạng, đồng chí đã dùng ngòi bút của mình để làm vũ khí chiến đấu, đối mặt với kẻ thù trên mặt trận văn học, báo chí của Đảng trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936 – 1939). Đồng chí từng cộng tác và làm biên tập cho các báo: Bạn dân, Thời thế, Tin tức, Thế giới, Người mới… Đồng chí bị thực dân Pháp bắt, giam tại Nhà tù Hỏa Lò, Nhà tù Thanh Hóa, Nhà đày Buôn Ma Thuột.
Nhà thơ Đinh Nho Diệm (1918 – 1947) – là một trong những cây bút tiêu biểu của phong trào Thơ mới. Những sáng tác của đồng chí đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng thơ ca Việt Nam. Đồng chí là người sáng lập báo “Đông Tây” với mong muốn tập hợp lực lượng văn sĩ, thi sĩ có tài để đóng góp xây dựng nền quốc văn Việt Nam. Năm 1944, đồng chí bị bắt, giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Trong tù, đồng chí được cử vào Ban Văn nghệ, làm thơ, viết báo giúp nâng cao đời sống tinh thần cho tù nhân.
Nhà thơ, nhà báo Thôi Hữu (1919 – 1950) – dùng ngòi bút của mình để phục vụ cách mạng. Sáng tác của đồng chí thuộc nhiều thể loại: Thơ, truyện ký, phóng sự… Năm 1944, đồng chí bị địch bắt, giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Sau đó, đồng chí công tác tại các tòa soạn báo: Hồn nước, Sự thật, Thủ đô, Vệ Quốc quân. Trong thời gian hoạt động ở chiến trường, đồng chí viết nhiều tác phẩm phản ánh cuộc sống, chiến đấu đầy gian khổ của quân và dân ta.
Đồng chí Phạm Hướng (1923 – 1951) – là học sinh trường Bưởi tham gia hoạt động cách mạng, sau đó trở thành thủ lĩnh của phong trào học sinh, sinh viên kháng chiến Hà Nội. Trong thời gian bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn, bị đày đi Nhà tù Côn Đảo, đồng chí đã viết nhiều bức thư gửi về gia đình, thể hiện tinh thần lạc quan, nhiệt huyết cách mạng.
Đồng chí Nguyễn Minh Vân (1923 – 2014) – là tình báo Quốc phòng Việt Nam. Trong hoàn cảnh bị “chôn sống” nơi Trại giam Chín Hầm, không giấy, bút, người chiến sĩ tình báo Nguyễn Minh Vân vẫn sáng tác 3.000 câu thơ phản ánh cuộc sống khắc nghiệt của người tù.
Họ là những con người bình dị nhưng phi thường, đã chứng minh rằng ngòi bút có thể “mạnh hơn thanh gươm “, chí khí có thể vững hơn xiềng xích – minh chứng sống động cho tinh thần yêu nước bất khuất và sức mạnh của chữ nghĩa trong cuộc chiến giành độc lập.
Nội dung “Gắn kết yêu thương” là lời nhắn gửi tới thế hệ hôm nay: Trong chiến tranh, một lá thư, một bài thơ không chỉ là phương tiện truyền tin mà còn là ngọn lửa thắp sáng niềm tin, là nhịp cầu kết nối hậu phương – tiền tuyến, là chứng nhân xúc động cho tình đồng đội, tình thân, tình yêu nước.
Đại diện các gia đình nhân chứng lịch sử xúc động khi xem trưng bày
Em Nguyễn Bảo Phương (chắt ngoại của đồng chí Nguyễn Minh Vân) chia sẻ cảm nhận về trưng bày
Thiếu tá Đỗ Văn Viết, Bí thư Đoàn cơ sở Trung đoàn 30, BTL Cảnh sát cơ động chia sẻ
Tại trưng bày, các đại biểu và công chúng Thủ đô được xem biểu diễn hoạt cảnh tái hiện khoảnh khắc hội ngộ đầy xúc động khi đồng chí Phạm Hướng gặp lại những người bạn cũ trong trại giam, đến giây phút nghẹn ngào gặp người thân trong lần thăm nuôi ngắn ngủi và kết thúc bằng cảnh chia ly xé lòng trong ngày đồng chí bị đày đi Côn Đảo. Hoạt cảnh mang đến nhiều cung bậc cảm xúc.
Được tham dự trưng bày, em Nguyễn Bảo Phương (chắt ngoại của đồng chí Nguyễn Minh Vân), học sinh lớp 6 Trường Trung học cơ sở Ngô Sĩ Liên chia sẻ: “Khi xem các nội dung của Trưng bày chuyên đề “Bút sắc, lòng son”, em vô cùng cảm phục ý chí, nghị lực kiên cường của các chiến sĩ yêu nước, cách mạng Việt Nam. Để tiếp nối truyền thống đó, em sẽ nêu cao tinh thần yêu nước, cố gắng học tập thật tốt để góp phần dựng xây đất nước.”
Thiếu tá Đỗ Văn Viết, Bí thư Đoàn cơ sở Trung đoàn 30, Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động cho biết: “Tôi đã đến tham quan Di tích Nhà tù Hỏa Lò nhiều lần. Đặc biệt, hôm nay được tham quan Trưng bày chuyên đề “Bút sắc, lòng son”, tuổi trẻ chúng tôi rất xúc động trước sự hy sinh gian khổ của các thế hệ cha anh. Từ đó, chúng tôi có thêm động lực vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.”
Đại diện các gia đình nhân chứng lịch sử gặp gỡ, giao lưu
Trưng bày “Bút sắc, lòng son” không chỉ là hoạt động giáo dục truyền thống mang tính hình tượng, mà còn là hình thức tuyên truyền sâu sắc, hiện đại và hiệu quả. Bằng chất liệu lịch sử sống động và chiều sâu cảm xúc, trưng bày khơi dậy lòng tự hào dân tộc, truyền cảm hứng sống có lý tưởng, có trách nhiệm cho thế hệ hôm nay – những người đang viết tiếp hành trình gìn giữ và phát huy nền độc lập quý giá.
Trưng bày diễn ra đến hết ngày 31/8/2025 tại Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò, số 1 phố Hỏa Lò, phường Cửa Nam, Hà Nội.
Ngọc Trâm