Lễ dựng cây nêu hay còn gọi là lễ Thướng tiêu là nghi thức không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên đán tại Việt Nam. Khi cây nêu được dựng lên là báo hiệu ngày Tết chính thức bắt đầu.
Được ghi chép lại từ thời Lê Trung hưng, tư liệu cho biết, vào ngày 30 tháng Chạp, cây nêu được dựng ở trong cung vua, phủ chúa, dinh thự của các quan lại trước rồi mới đến cây nêu của các nhà dân được dựng lên sau. Ngọn cây được treo một chiếc phướn dài. Trên ngọn còn có một vòng tròn nhỏ, được treo những chiếc khánh đất, hay linh vật để khi gió thổi, va đập vào nhau kêu leng keng trong gió với ý nghĩa để trừ ma quỷ, mong ước một mùa xuân tươi vui, cả năm an lành, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Sau các nghi thức tế lễ trời đất, cây nêu được dựng lên trong niềm vui hân hoan của mọi người, báo hiệu chính thức thời khắc Tết đến, Xuân về.
Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, việc dựng cây nêu và treo các vật phẩm trên ngọn cây có nhiều hình thức khác nhau, tùy theo phong tục và tập quán của từng nơi. Thậm chí việc dựng cây nêu không chỉ có vào ngày Tết mà còn có thể ở một số lễ hội dân gian. Tuy nhiên, cây nêu vẫn chủ yếu được dựng lên vào ngày Tết Nguyên đán như một phong tục truyền thống phổ biến ở khắp mọi miền của đất nước.
Trong cuốn Hội hè lễ tết của người Việt, tác giả Nguyễn Văn Huyên mô tả cây nêu ngày Tết khá chi tiết: Đấy là một cây tre dài năm sáu mét, được tước hết các cành, nhưng có để lại ở ngọn những cụm lá hoặc buộc vào đó một túm lông gà trống, một mớ lá đa hay lá cây vạn niên thanh. Gần đỉnh treo một cái vòng tre, có buộc những con cá nhỏ, những chiếc chuông con và khánh bằng đất sét nung phát ra một âm thanh nhẹ và êm khi gió thổi. Dưới cái vòng này có buộc một cái mũ thần, những thoi vàng bằng giấy, những miếng trầu, lá dứa hoặc cành xương rồng gai. Ở đỉnh còn treo một cái đèn thắp ban đêm. Cây nêu được làm như vậy để chỉ đúng đường cho tổ tiên trở về ăn Tết.
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính cho rằng: Nhiều nơi chặt tre dựng cây nêu, kết ba cái lạt ra, buộc một bó vàng. Hoặc lấy cành đa lá dừa cài ngoài cửa ngõ. Hoặc là rắc vôi bột trong sân ngoài ngõ, vẽ bàn cờ cái cung, cái nỏ… cũng là có ý trừ quỷ, kẻo sợ năm mới quỷ vào quấy nhà mình.
Với người trẻ hôm nay, có thể chúng ta không còn trực tiếp dựng cây nêu trước sân nhà. Nhưng hiểu về cây nêu là hiểu rằng Tết xưa không chỉ là dịp nhà nhà sum họp, mà còn là một nghi lễ tái lập trật tự vũ trụ, thanh lọc không gian sống và nuôi dưỡng niềm tin vào một khởi đầu mới.
Giữa nhịp sống hiện đại, có khi chỉ cần một nhành tre nhỏ, một góc trang trí mang hình ảnh cây nêu, hay đơn giản là kể lại câu chuyện này cho con trẻ – cũng đã là cách để chúng ta giữ cho mùa Xuân đất Việt không mất đi phần linh thiêng của nó.
V.H