Sáng 14/4, dưới sự chỉ đạo của Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hà Nội, Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò phối hợp với Bảo tàng – Thư viện tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu tổ chức khai mạc trưng bày lưu động “Khát vọng tự do” tại Di tích Nhà Công Quán, Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo (đường Tôn Đức Thắng, Đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh).
Dự khai mạc có ông Đỗ Phước Trung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh; ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Đặc khu Côn Đảo; ông Nguyễn Văn Mạnh, Phó Chủ tịch UBND Đặc khu Côn Đảo cùng đại diện lãnh đạo các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể, lực lượng vũ trang, đông đảo nhân dân và du khách.
Trưng bày được tổ chức nhân kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2026), 51 năm giải phóng Côn Đảo (1/5/1975 – 1/5/2026), 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954 – 7/5/2026) và 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 – 19/5/2026).
Trưng bày gồm 3 nội dung chính:
“Xiềng xích” tái hiện hệ thống nhà tù do thực dân, đế quốc thiết lập nhằm đàn áp phong trào cách mạng Việt Nam, trong đó tiêu biểu là Nhà tù Hỏa Lò (Hà Nội), Nhà tù Sơn La và hệ thống nhà tù Côn Đảo. Các tư liệu, hình ảnh phản ánh chế độ giam cầm hà khắc, tra tấn dã man đối với tù nhân chính trị, từ xiềng xích, cùm kẹp đến điều kiện sống khắc nghiệt. Bối cảnh lịch sử như nạn đói năm 1944 – 1945 làm hơn 2 triệu người Việt Nam thiệt mạng là minh chứng rõ nét cho tội ác của chế độ thực dân, phát xít, qua đó làm nổi bật ý chí đấu tranh và khát vọng tự do mãnh liệt của nhân dân và các chiến sĩ cách mạng.
“Tung cánh giữa màn đêm” khắc họa các cuộc vượt ngục tiêu biểu tại các địa danh lịch sử Hỏa Lò, Sơn La, Côn Đảo, Phú Quốc…
Tại Nhà tù Hỏa Lò, nhiều cuộc vượt ngục “thần kỳ” đã đi vào lịch sử như cuộc vượt ngục năm 1932, 7 tù chính trị đã cưa song sắt nhà thương Phủ Doãn để trốn thoát. Tháng 3/1945, hơn 100 tù chính trị đã vượt ngục quy mô lớn qua đường cống ngầm. Đến năm 1951, 16 tử tù tiếp tục vượt ngục bằng đường cống, dù chỉ 5 người thoát thành công nhưng tất cả đều thể hiện ý chí quật cường.
Tại Nhà tù Sơn La, cuộc vượt ngục ngày 3/8/1943 của 4 đồng chí (Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Lưu Đức Hiểu, Nguyễn Văn Trân) là kết quả của quá trình chuẩn bị công phu, thể hiện tinh thần tổ chức chặt chẽ và ý chí kiên cường của người cộng sản.
Tại Côn Đảo, các chiến sĩ đã vượt qua sóng dữ để tìm về tự do qua nhiều năm như 1934, 1935, 1952 và 1965. Đáng chú ý là năm 1965, 57 tù nhân đã cướp tàu địch mang số hiệu TSC132 và làm chủ tình hình chỉ trong 5 phút, sau đó cập bến Bạc Liêu an toàn. Dù có những cuộc vượt ngục không thành như tại Bến Đầm năm 1952 khiến 81 người hy sinh và 117 người bị bắt lại, nhưng tất cả đã viết nên bản hùng ca về khí tiết kiên trung của người cộng sản giữa biển khơi.
Tại Trại giam tù binh Phú Quốc, các chiến sĩ đã thực hiện nhiều cuộc vượt ngục mưu trí để trở về sát cánh cùng cách mạng. Điển hình là hai chuyến vượt ngục bằng đường hầm dài 120m vào năm 1969 và 1971, giúp hàng chục tù binh thoát thân an toàn. Ngoài ra, các chiến sĩ còn tận dụng sơ hở để cắt hàng rào trốn vào rừng hoặc giấu mình trong thùng rác để đồng đội khiêng ra ngoài, minh chứng cho ý chí bất khuất và khát khao tự do mãnh liệt nơi “địa ngục trần gian”.
Tại nhiều nhà tù khác, bất chấp hệ thống canh gác và mật thám chuyên nghiệp, ý chí của những người tù vẫn không bị khuất phục. Nhiều cuộc vượt ngục đã được tổ chức thành công tại các nhà tù tiêu biểu như: Nhà đày Buôn Ma Thuột (1941), Nhà tù Chợ Chu, Thái Nguyên (1944), ngục Phú Bài (1945) và Nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt (1973).
“Hành trình tiếp nối” giới thiệu chặng đường hoạt động cách mạng của các chiến sĩ sau khi vượt ngục thành công. Nhiều đồng chí trưởng thành từ các nhà tù như Hỏa Lò, Sơn La, Côn Đảo, Phú Quốc đã trở thành những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng, Nhà nước và Quân đội, tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Nội dung cũng khắc họa những lần trở lại Côn Đảo của các cựu tù chính trị sau ngày đất nước thống nhất, thể hiện đạo lý tri ân, sự tiếp nối truyền thống cách mạng và khát vọng tự do bền bỉ qua các thế hệ.
Trưng bày “Khát vọng tự do” là hoạt động văn hóa có ý nghĩa thiết thực, góp phần lan tỏa giá trị lịch sử, giáo dục truyền thống cách mạng, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, khơi dậy tinh thần trách nhiệm và khát vọng phát triển đất nước trong mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Ngọc Trâm
Ảnh: BQLDT Nhà tù Hỏa Lò