Làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn, tái hiện mà còn trở thành chất liệu sáng tạo, nuôi dưỡng những người kể chuyện mới và tạo thêm giá trị cho văn hóa, du lịch, địa phương? Đây là nội dung xuyên suốt tọa đàm “Điện ảnh và Di sản – Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo”, diễn ra chiều 15/9.
Tọa đàm do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức, nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông tham dự và phát biểu tại sự kiện.
Di sản cần được tiếp cận bằng những cách kể mới
Tọa đàm gồm ba phiên thảo luận, tập trung vào mối quan hệ giữa di sản, tài năng sáng tạo, môi trường sản xuất điện ảnh và công nghiệp sáng tạo.
Phát biểu tại tọa đàm, Thứ trưởng Tạ Quang Đông nhấn mạnh chủ đề chương trình có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững; đồng thời đặt yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.
Theo Thứ trưởng, đối với điện ảnh, yêu cầu lâu dài là đặt tài năng và sức sáng tạo của con người ở vị trí trung tâm, chuyển từ tư duy chủ yếu đào tạo người làm nghề sang chú trọng hơn việc phát hiện và phát triển tài năng sáng tạo.
“Một nền điện ảnh muốn có những tác phẩm có giá trị và sức cạnh tranh quốc tế phải bắt đầu từ kịch bản, người viết, đạo diễn, nhà sản xuất cùng đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản, có tư duy mới và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế”, Thứ trưởng Tạ Quang Đông nhấn mạnh.
Thứ trưởng cũng cho rằng phát triển điện ảnh cần gắn với khai thác có trách nhiệm nguồn tài nguyên văn hóa của dân tộc. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới. Tuy nhiên, việc khai thác di sản thông qua điện ảnh đòi hỏi sự hiểu biết, tôn trọng tính xác thực và trách nhiệm đối với lịch sử, văn hóa. “Sáng tạo không đối lập với bảo tồn; sáng tạo có trách nhiệm có thể giúp di sản được nhận thức sâu hơn và có đời sống mới trong xã hội đương đại”, Thứ trưởng Tạ Quang Đông nêu rõ.
Phát biểu đề dẫn, TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, mở rộng khái niệm di sản, từ di tích, công trình kiến trúc, danh thắng đến lịch sử, ký ức cộng đồng, phong tục, lễ hội, tiếng nói, âm nhạc, nghệ thuật, nghề truyền thống, tri thức dân gian và những giá trị tinh thần tạo nên bản sắc của mỗi vùng đất.
Theo TS. Ngô Phương Lan, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị được trao truyền từ quá khứ trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo hôm nay và tạo ra những giá trị mới cho tương lai. Với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh không chỉ ghi lại hay minh họa di sản mà có thể khơi mở câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị quen thuộc và đưa chúng đến với công chúng bằng cách nhìn mới. “Di sản có thể đi vào đời sống đương đại và trở thành chất liệu cho sáng tác”, TS. Ngô Phương Lan nhấn mạnh.
Từ người kể chuyện đến chuỗi giá trị công nghiệp sáng tạo
Từ những vấn đề đặt ra, phiên thảo luận thứ nhất tập trung vào cách người trẻ tiếp cận lịch sử, di sản và khả năng trở thành những người kể chuyện mới. Các đại biểu trao đổi về những rào cản khi khai thác đề tài lịch sử – giáo dục bằng điện ảnh, vai trò của nền tảng số trong tiếp cận công chúng trẻ và cách chuyển hóa nguồn chất liệu từ lịch sử, di tích, nhân vật, nghề truyền thống, tập quán và ký ức cộng đồng thành những câu chuyện điện ảnh hấp dẫn.
Phiên thảo luận có TS. Trần Hoài – Trưởng bộ môn Di sản học, Khoa Công nghiệp Văn hóa Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQGHN); GS.TS Nguyễn Quang Ngọc – Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam; đạo diễn, NSND Khải Hưng; TS. Lê Thị Thu Hương – Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế; đạo diễn Hà Lệ Diễm. Đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp điều phối.
Nội dung này được kết nối với Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay”, nơi người trẻ tiếp cận những câu chuyện về tri thức, người thầy, tài năng, sự học và cống hiến bằng ngôn ngữ điện ảnh.
Từ câu chuyện chất liệu và người kể chuyện, phiên thảo luận thứ hai chuyển sang vấn đề quay phim tại di sản – cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo. Khi di sản trở thành bối cảnh điện ảnh, yêu cầu về dàn dựng, ánh sáng, thiết bị, góc máy và tổ chức sản xuất phải được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm bảo vệ hiện trạng, hiện vật, cảnh quan và an toàn di tích.
Tham gia phiên thảo luận có đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền; nhà sản xuất, nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan – Nhà sáng lập HK Film, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam; nhà quay phim, NSƯT K’Linh; TS. Lê Xuân Kiêu – Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám; bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội. Nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, điều phối.
Các đại biểu tập trung trao đổi về yêu cầu, nguyên tắc, giới hạn khi quay phim tại di tích, các giải pháp kỹ thuật, mỹ thuật, tổ chức sản xuất và kinh nghiệm thực tiễn, hướng tới sự phối hợp hiệu quả hơn giữa người làm phim và người làm bảo tồn.
Phiên thảo luận thứ ba tiếp tục mở rộng vấn đề từ hoạt động sản xuất đến khả năng hình thành chuỗi giá trị từ di sản đến công nghiệp sáng tạo. Một địa danh, công trình kiến trúc hay không gian văn hóa khi xuất hiện trên màn ảnh có thể tạo dấu ấn trong trí nhớ khán giả, khơi gợi nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm. Để sức lan tỏa đó trở thành giá trị bền vững, cần kết nối tài nguyên văn hóa, hoạt động sản xuất điện ảnh với hình ảnh điểm đến, du lịch văn hóa, sản phẩm sáng tạo và khả năng tiếp tục thu hút các dự án điện ảnh.
Phiên thảo luận có PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương – Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam; đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn; đạo diễn Phan Đăng Di; TS. Nguyễn Mạnh Cường – Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình; bà Bùi Thị Hương Thủy – Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội. Bà Phan Cẩm Tú – Luật sư Sở hữu trí tuệ, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, điều phối.
Qua ba phiên thảo luận, tọa đàm đặt ra mối liên kết từ di sản – tài năng sáng tạo – môi trường sản xuất đến công nghiệp sáng tạo. Di sản cung cấp chất liệu và cảm hứng; tài năng chuyển hóa những giá trị ấy thành câu chuyện; môi trường sản xuất tạo điều kiện để tác phẩm hình thành; và điện ảnh có thể góp phần đưa những giá trị mới trở lại với di sản, cộng đồng, du lịch và địa phương.
Thông qua cuộc đối thoại giữa các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ điện ảnh, nhà sản xuất, nhà quay phim, chuyên gia văn hóa, đại diện UNESCO, đơn vị quản lý di sản và địa phương, tọa đàm hướng tới việc tìm kiếm những cách tiếp cận thực chất hơn để di sản vừa được gìn giữ, vừa tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, nuôi dưỡng tài năng và góp phần phát triển công nghiệp văn hóa trong đời sống đương đại.
PV