Trong không khí Tết Độc lập tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, hương nếp mới, mâm lễ mùa màng cùng tiếng trống chiêng và vòng xòe của đồng bào Thái (Sơn La) đã mang đến một sắc màu văn hóa đặc biệt mà gần gũi.
Sáng 2/9, tại không gian làng dân tộc Thái, đồng bào Thái đến từ tỉnh Sơn La tổ chức Lễ cơm mới (Kin khảu máư), thu hút đông đảo Nhân dân và du khách tham dự, tìm hiểu và trải nghiệm.
Với người Thái, khi mùa vụ kết thúc, lúa mới về đầy bồ cũng là lúc gia đình làm lễ tạ ơn. Những hạt gạo đầu mùa được chọn lựa, chế biến thành các món ăn dâng lên tổ tiên, gửi lời cảm tạ đất trời, mừng mùa màng thắng lợi và cầu mong một mùa vụ mới thuận lợi, cuộc sống bình an.
Hạt lúa mới trong câu chuyện về đất trời và con người
Lễ cơm mới thường được tổ chức vào khoảng tháng 5 – 6 theo lịch Thái, tương ứng tháng 9 – 10 dương lịch. Đây vừa là nghi lễ mang yếu tố tín ngưỡng, vừa là dịp để các thành viên trong gia đình trở về sum họp, cùng nhìn lại thành quả lao động sau một mùa vụ.
Trong quan niệm của đồng bào, để có hạt lúa trên đồng không chỉ cần bàn tay lao động mà còn nhờ sự phù hộ của đất trời và tổ tiên. Bởi vậy, những sản vật đầu mùa được thành kính đặt lên mâm lễ. Mâm cúng có lợn, rượu, cơm mới gói lá dong, canh nước luộc lợn, cá chép nướng, hoa quả… cùng một số lễ vật như vòng bạc, áo vải, tiền bạc. Đặc biệt, xôi đồ từ gạo nếp mới gặt và cá đồ là những lễ vật không thể thiếu.
Nhìn vào mâm lễ, có thể thấy cả một không gian sống của cộng đồng: hạt gạo từ ruộng nương, cá từ sông suối, sản vật từ chăn nuôi và những lễ vật gắn với đời sống thường ngày. Ẩm thực vì thế không chỉ để thưởng thức mà còn trở thành cách người Thái kể câu chuyện về lao động, thiên nhiên và sự biết ơn.
Trong nghi lễ, thầy cúng và phụ lễ thực hiện các nghi thức, đọc lời khấn nhắc nhớ về quá trình sinh trời, sinh đất; về hành trình con người vượt qua thiên nhiên, khai phá đất đai, làm nên ruộng đồng và tạo ra hạt lúa, hạt gạo. Lời khấn cũng gửi gắm mong ước tổ tiên về hưởng lộc cùng con cháu, ban phúc cho gia đình mạnh khỏe, đi rừng, đi suối bình an, gặp nhiều may mắn, mùa màng bội thu, chăn nuôi phát triển.
Một nghi lễ gia đình, một không gian cộng đồng
Điều làm nên sức sống của Lễ cơm mới không chỉ nằm ở nghi thức mà còn ở cách những giá trị được trao truyền giữa các thế hệ. Trong ngày lễ, ông bà, cha mẹ nhắc con cháu biết quý trọng hạt gạo, trân trọng sức lao động và gìn giữ đạo lý gia đình. Dù cuộc sống hiện đại ngày càng bận rộn, con cháu vẫn cố gắng trở về sum họp, cùng tưởng nhớ người đã khuất, tri ân các thế hệ đi trước và chúc nhau những điều tốt đẹp.
Theo truyền thống, lễ mang tính chất gia đình, không tổ chức linh đình và không kéo dài nhiều ngày. Những mâm cúng dành cho ông bà, cha mẹ và người thân đã mất thể hiện sự tưởng nhớ đối với các thế hệ đi trước.
Từ mái nhà, niềm vui cơm mới cũng lan sang cộng đồng. Anh em, làng xóm, bạn bè thân thiết được mời đến chung vui. Người đến dự không mang tiền hay quà mừng mà trao cho gia chủ những lời chúc tốt đẹp, với mong muốn mùa vụ sau tiếp tục nhiều may mắn, phúc lộc.
Tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, không gian ấy được mở rộng để công chúng có thể trực tiếp tìm hiểu và trải nghiệm. Đông đảo du khách theo dõi nghi lễ, tìm hiểu những câu chuyện phía sau mâm cơm mới và đời sống văn hóa của đồng bào Thái (Sơn La).
Khi phần nghi lễ khép lại, không gian trở nên rộn ràng. Rượu cần được trao tay, tiếng trống chiêng vang lên, những điệu xòe nối thành vòng. Đồng bào và du khách cùng hòa vào nhịp múa, tạo nên sự giao lưu giữa chủ thể văn hóa và người trải nghiệm.
Từ một nghi lễ gắn với hạt lúa và mái ấm gia đình, Lễ cơm mới bước ra không gian cộng đồng, trở thành một trải nghiệm văn hóa sinh động tại “Ngôi nhà chung” 54 dân tộc Việt Nam.
Trong ngày Quốc khánh, giữa sắc màu Tết Độc lập, những mâm cơm mới và vòng xòe của đồng bào dân tộc Thái (Sơn La) không chỉ tái hiện một phong tục truyền thống mà còn kể câu chuyện về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức văn hóa qua hạt gạo, qua lời khấn và qua những cuộc sum họp.
Từ hạt lúa trên đồng đến mâm cơm dâng tổ tiên, từ lời tạ ơn đến vòng xòe cộng đồng, Lễ cơm mới tiếp tục được trao truyền trong đời sống hôm nay, để những giá trị văn hóa không chỉ được lưu giữ mà còn được nhìn thấy, cảm nhận và sẻ chia.
PV