Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình – Dấu ấn một danh nhân khoa bảng và truyền thống hiếu học dòng họ Hà tại Hà Tĩnh

Hội thảo là dịp nghiên cứu, giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp của Hà Công Trình, các danh nhân họ Hà và truyền thống hiếu học của dòng họ tại Hà Tĩnh; đồng thời làm rõ những đóng góp của dòng họ Hà đối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám, giáo dục và khoa cử nước nhà.

Hoàng giáp Hà Công Trình – từ khoa bảng đến trọng trách triều đình
Phát biểu đề dẫn Hội thảo, TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho biết, trong những năm qua, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã tổ chức nhiều tọa đàm, hội thảo khoa học nhằm tôn vinh các danh nhân có nhiều đóng góp đối với quê hương, đất nước. Hội thảo lần này tiếp tục góp phần làm rõ truyền thống hiếu học, khoa bảng của dòng họ Hà trong giáo dục, khoa cử xứ Nghệ.

Theo TS Nguyễn Văn Tú, Hà Tĩnh là một trong những địa phương có truyền thống khoa bảng. Từ năm 1075 đến 1919, Hà Tĩnh có 148 người đỗ đại khoa. Trong đó, họ Hà ở Tỉnh Thạch là một dòng họ khoa bảng tiêu biểu của vùng Thiên Lộc (Hà Tĩnh). Tỉnh Thạch xưa có tên Đông Tỉnh, nay thuộc xã Tùng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Trong số các danh nhân họ Hà ở Tỉnh Thạch, Hà Công Trình (1434–1511) là nhân vật tiêu biểu. Tên tuổi ông gắn với giai thoại “hòn đá thức tỉnh”, vừa gắn với tên làng, vừa nhắc các thế hệ sau về truyền thống hiếu học. Ông đỗ Hoàng giáp khoa Bính Tuất năm 1466, từng giữ chức Độc quyển thi Đình năm 1502 và Thượng thư các bộ Binh, Hình, Công.

Tại Hội thảo, tham luận “Tìm hiểu chức quan của Hoàng giáp Hà Công Trình” của TS Lê Quang Chắn tập trung làm rõ con đường làm quan của danh nhân từ góc độ quan trường. Theo TS Lê Quang Chắn, hành trình làm quan của Hà Công Trình phản ánh khá đầy đủ mô hình đào tạo và sử dụng nhân tài dưới thời Hồng Đức. Ông trải qua hầu hết các cấp quản trị, từ huyện, phủ, thừa tuyên đến trung ương, cho thấy triều đình Lê sơ đặc biệt coi trọng việc tuyển chọn, bồi dưỡng quan lại thông qua thực tiễn quản lý.

Đặt trong bối cảnh cải cách của vua Lê Thánh Tông, Hà Công Trình là hình mẫu tiêu biểu của tầng lớp quan lại Nho học, vừa am hiểu quản lý ở địa phương, vừa có năng lực quản trị ở tầm quốc gia. Việc ông lần lượt giữ chức Thừa chính sứ Sơn Nam, Thượng thư ba bộ Binh, Hình, Công cho thấy phạm vi hoạt động và đóng góp của ông bao trùm hai lĩnh vực trọng yếu của triều đình là hành chính và pháp luật.

Dưới thời vua Lê Hiến Tông, vai trò của Hoàng giáp Hà Công Trình tiếp tục được nâng lên, mở rộng sang lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Trên cương vị Nhập thị Kinh diên và Tế tửu Quốc Tử Giám, ông trực tiếp tham gia đào tạo, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài, đồng thời góp phần duy trì nền chính trị ổn định sau thời kỳ cực thịnh của vua Lê Thánh Tông.

Những chức quan từng đảm nhận khẳng định Hà Công Trình không chỉ là một Hoàng giáp thành đạt mà còn là một đại thần đa lĩnh vực, tiêu biểu cho mô hình kết hợp giữa trị quốc, giáo dục và tuyển dụng hiền tài của nhà nước quân chủ Việt Nam cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI.

Từ Tỉnh Thạch đến những dấu ấn trên bia Tiến sĩ
Truyền thống hiếu học của họ Hà ở Tỉnh Thạch không chỉ được thể hiện qua Hà Công Trình mà còn được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Từ Tỉnh Thạch, các chi họ Hà tiếp tục phát triển tại nhiều địa phương như Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội… Quá trình hình thành, phân chi và phát triển của dòng họ được phản ánh qua gia phả, sắc phong, văn bia, di tích và các tư liệu Hán Nôm hiện còn.

Cháu bảy đời của Hà Công Trình là Hà Tông Mục (1653–1707), đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thìn năm 1688, nổi danh là nhà chính trị, ngoại giao thời Lê Trung hưng. Hà Tông Huân ở Kim Vực, huyện Yên Định, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa, có tổ tiên xuất thân từ Tỉnh Thạch. Ông đỗ Bảng nhãn khoa Giáp Thìn năm 1724, trải qua các chức Tham tụng, Thượng thư Bộ Binh và từng tham gia tổ chức thi Đình năm 1763.

Mối liên hệ của dòng họ Hà với Quốc Tử Giám cũng được thể hiện rõ qua việc một số người họ Hà từng học tập, giảng dạy, quản lý tại ngôi trường này, gồm Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình, Tri Quốc Tử Giám Hà Tông Huân và Giám sinh Quốc Tử Giám Hà Tông Trù, tức Hà Tông Thực.

Trong 82 bia Đề danh Tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tên tuổi các danh nhân họ Hà xuất hiện trên nhiều bia: Hà Công Trình trên bia năm 1466 và 1502; Hà Tông Mục trên bia năm 1688; Hà Tông Huân trên bia năm 1724 và 1763. Từ Hà Công Trình, Hà Tông Mục, Hà Tông Huân đến các thế hệ sau, nhiều người tiếp tục theo đuổi con đường học vấn, thi cử và tham gia vào đời sống chính trị, giáo dục, văn hóa của đất nước qua nhiều triều đại; một số trở thành những bậc lương đống, bậc đại Nho đương thời, được lưu danh sử sách.

Tại Hội thảo , tham luận “Dòng họ Hà Công Trình với truyền thống hiếu học ở huyện Can Lộc xưa” của ThS Nguyễn Trí Sơn đã góp phần làm rõ truyền thống hiếu học của dòng họ trong không gian lịch sử Can Lộc. Cùng với đó, ý kiến của ông Hà Văn Sỹ, hậu duệ của Hoàng giáp Hà Công Trình, góp thêm tư liệu và góc nhìn từ hậu duệ dòng họ đối với những vấn đề được trao đổi tại Hội thảo.

Ban Tổ chức cho biết đã nhận được 25 bài tham luận của các nhà khoa học, đại biểu đến từ Viện Sử học, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Khoa học Phát triển Nhân lực và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Trường Đại học Đại Nam, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Tĩnh, Hội Khoa học lịch sử Hà Tĩnh, Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh và hậu duệ dòng họ.

Các tham luận tập trung vào ba nhóm nội dung: quê hương và dòng họ Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình; danh nhân khoa bảng dòng họ Hà Công Trình; bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Hà Công Trình. Các tham luận cũng như các ý kiến thảo luận, đóng góp tại Hội thảo đã tập trung làm rõ thân thế, sự nghiệp của Hoàng giáp Hà Công Trình và những đóng góp của ông đối với Quốc Tử Giám; truyền thống hiếu học của dòng họ Hà và những đóng góp của các danh nhân với quê hương, đất nước; công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản liên quan đến các danh nhân khoa bảng và dòng họ Hà.

Trong khuôn khổ Hội thảo, Hội đồng họ Hà Việt Nam cũng tổ chức lễ vinh danh những người trong dòng họ đạt các giải thưởng quốc gia, quốc tế và những cá nhân có nhiều đóng góp, hỗ trợ tài chính cho hoạt động của Hội đồng họ Hà. Hội thảo đồng thời là dịp tri ân, tôn vinh những phẩm chất, tài năng và những đóng góp của Tế tửu Quốc Tử Giám Hà Công Trình cùng các danh nhân dòng họ Hà đối với lịch sử dân tộc, Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục nước nhà; qua đó góp phần làm rõ, bảo tồn và phát huy truyền thống hiếu học, khoa bảng, tôn sư trọng đạo, trọng hiền tài của dòng họ Hà tại Hà Tĩnh.

Bình Dương