Tối 23/4, tại Nhà Thái Học, di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, triển lãm “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama” chính thức khai mạc, mở ra chặng thứ hai trong hành trình đưa di sản hội họa của Hàm Nghi trở về với công chúng Việt Nam. Đây cũng là lần đầu tiên một triển lãm quy mô lớn về hội họa của ông được tổ chức tại Hà Nội, quy tụ 20 tác phẩm tiêu biểu từ 10 bộ sưu tập tư nhân.
Triển lãm do Art Nation chủ trì, phối hợp cùng Viện Pháp tại Việt Nam và Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Dự án được đồng giám tuyển bởi nhà nghiên cứu mỹ thuật Ace Lê và Tiến sỹ Amandine Dabat – hậu duệ đời thứ 5 của nhà vua.
Tiếp nối thành công của triển lãm tại Điện Kiến Trung (Đại nội Huế) vào tháng 3/2025 với hơn 110.000 lượt khách tham quan, chặng Hà Nội được tổ chức theo tiêu chuẩn trưng bày quốc tế, đánh dấu bước phát triển cả về quy mô lẫn chiều sâu học thuật. Các tác phẩm trưng bày lần này đều đã trải qua quá trình hồi hương, thẩm định, bảo quản và phục chế công phu, góp phần tái hiện rõ nét hơn chân dung nghệ sĩ của vị cựu hoàng.
Phát biểu tại lễ khai mạc, giám tuyển Ace Lê nhấn mạnh, trong khi lịch sử thường ghi nhớ Hàm Nghi như một vị anh hùng dân tộc gắn với Phong trào Cần Vương, thì di sản hội họa của ông lại bị lãng quên trong gần một thế kỷ. Ông khẳng định, Hàm Nghi là một trong những họa sĩ Việt Nam đầu tiên được đào tạo theo hệ thống hàn lâm phương Tây, từ đó mở ra “buổi bình minh” cho mỹ thuật Đông Dương và cũng là chương đầu tiên của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Làm rõ hơn ý nghĩa của triển lãm, Tiến sỹ Amandine Dabat cho biết phần lớn di sản nghệ thuật của Hàm Nghi từng nằm lại tại Pháp và chỉ mới được các nhà sưu tập đưa về Việt Nam trong những năm gần đây. Vì vậy, việc trưng bày các tác phẩm gốc lần này mang ý nghĩa đặc biệt, không chỉ là hoạt động nghệ thuật mà còn là một “khoảnh khắc lịch sử”. Theo bà, nếu triển lãm tại Huế năm 2025 là chuyến hồi hương đầu tiên đầy xúc động, thì Hà Nội chính là sự tiếp nối – được tinh chỉnh và mở rộng, nhưng vẫn giữ trọn thông điệp cốt lõi: Hàm Nghi là một họa sĩ.
Bà cũng nhấn mạnh việc lựa chọn Văn Miếu – Quốc Tử Giám làm địa điểm tổ chức mang ý nghĩa biểu tượng, bởi Hàm Nghi không chỉ là một vị vua mà còn mang cốt cách của một văn nhân. Nếu tại Việt Nam, công chúng vốn đã tường tận về vai trò hoàng tộc và sự nghiệp chính trị của ông, thì phần lớn cuộc đời ông lại được dành trọn cho nghệ thuật. Hôm nay, bằng việc chào đón ông tại nơi đây, chúng ta cuối cùng đã mang lại cho ông sự công nhận bình diện ấy.
Hai mươi tác phẩm sơn dầu hiện diện nơi đây đã được tinh tuyển nhằm thể hiện sự tinh tế và nhạy cảm thẩm mỹ của một người được coi là họa sĩ hiện đại đầu tiên của Việt Nam. Theo Tiến sỹ Dabat, đó là những tác phẩm “đầy mạnh mẽ”, phản ánh tình yêu thiên nhiên và một tinh thần tự do không khuất phục trước nghịch cảnh.
Ở góc độ hợp tác quốc tế, ông Éric Soulier – Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam – nhận định triển lãm là minh chứng tiêu biểu cho sự giao thoa giữa lịch sử, nghệ thuật và ký ức chung của Việt Nam và Pháp, đồng thời mang đến cho công chúng một góc nhìn giàu cảm xúc về Hàm Nghi với tư cách một nghệ sĩ tài hoa.
Trong khi đó, ông Lê Xuân Kiêu – Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám – cho rằng sự kiện góp phần quan trọng trong việc chuyển hóa di tích thành không gian sáng tạo, đồng thời tôn vinh những giá trị tri thức vốn được đề cao trong lịch sử dân tộc.
Triển lãm mở cửa từ ngày 24/4 đến 10/5/2026 (8h–17h), đi kèm chuỗi hoạt động tọa đàm, giao lưu và tour chuyên đề với sự tham gia của các giám tuyển và chuyên gia. Đáng chú ý, tọa đàm ngày 25/4 sẽ mang đến cái nhìn sâu hơn về hành trình hồi hương của các tác phẩm, cũng như vị trí của Hàm Nghi trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam.
Khép lại bài phát biểu, Tiến sỹ Amandine Dabat xúc động chia sẻ rằng vua Hàm Nghi không bao giờ có cơ hội thực sự trở về Việt Nam khi còn tại thế. Nhưng hôm nay, qua những tác phẩm này, một phần tâm hồn ông đã được về nhà. Triển lãm vì thế không chỉ là một sự kiện nghệ thuật, mà còn là hành trình hoàn tất một chuyến hồi hương mà ông từng bị tước đoạt – để tôn vinh ông trên chính mảnh đất quê hương, với tư cách một họa sĩ và một văn nhân.
Thúy Nga