Hướng tới kỷ niệm 950 năm ra đời Quốc Tử Giám – trường quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076 – 2026), sáng 23/5, Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức Hội thảo khoa học “Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực làng Vân Điềm, Du Lâm với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục”.
Hội thảo không chỉ là dịp nhìn lại truyền thống khoa bảng của một dòng họ tiêu biểu xứ Kinh Bắc mà còn góp phần khẳng định vai trò của các danh nhân khoa bảng đối với lịch sử giáo dục dân tộc.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS. Lê Xuân Kiêu – Giám đốc Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám nhấn mạnh, trong lịch sử dân tộc, Văn Miếu – Quốc Tử Giám luôn là biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài. Trải qua gần một thiên niên kỷ tồn tại và phát triển, nơi đây không chỉ là trung tâm giáo dục cao cấp của quốc gia Đại Việt mà còn là nơi lưu danh những bậc hiền tài có nhiều đóng góp đối với quê hương, đất nước.
Theo TS. Lê Xuân Kiêu, làng Vân Điềm và Du Lâm thuộc huyện Đông Ngàn xưa, nằm trong không gian văn hóa Kinh Bắc nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực, còn được dân làng Vân Điềm gọi là họ Nguyễn đại tôn, là một trong những dòng họ đầu tiên định cư tại làng Vân Điềm. Qua nhiều thế hệ, con cháu dòng họ tiếp tục phát triển ở nhiều địa phương như Du Lâm, Dục Nội, Phong Xá, Xuân Lai, Vệ Ninh, Sơn Tây…
Đặc biệt, Vân Điềm và Du Lâm là hai vùng đất có nhiều đời đăng khoa, làm quan xuyên suốt từ thời Lê Trung hưng đến triều Nguyễn. Người khai khoa của dòng họ là Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực, đỗ khoa thi năm Ất Mùi (1595). Tiếp nối truyền thống ấy là các vị tiến sĩ Nguyễn Nghi, Nguyễn Khuê, Nguyễn Sĩ, Nguyễn Thẩm, Nguyễn Thưởng, Nguyễn Tư Giản và Nguyễn Kham.
Các vị đại khoa của dòng họ đã để lại nhiều dấu ấn trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, văn hóa, lịch sử, ngoại giao và giáo dục. Nhiều người có đóng góp nổi bật đối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục nước nhà. Dưới thời Lê Trung hưng, hai vị tiến sĩ Nguyễn Nghi (1588 – 1657) và Nguyễn Thẩm (1663 – 1725) từng giữ chức Tế tửu, trực tiếp tham gia đào tạo nhân tài tại Quốc Tử Giám. Đặc biệt, 6 trong số 8 vị đại khoa của dòng họ hiện được lưu danh trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu Thăng Long.
Không chỉ tham gia quản lý và đào tạo tại Quốc Tử Giám, nhiều danh nhân của dòng họ còn trực tiếp tham gia tổ chức các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình hoặc mở lớp dạy học tại quê hương và nhiều địa phương khác, góp phần thúc đẩy phong trào học tập của đất nước ngày càng phát triển.
Tại hội thảo, trong tham luận “Vân Điềm – Du Lâm, vùng đất hội tụ nhân tài”, PGS.TS. Bùi Xuân Đính khẳng định, dòng chảy lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam đã in dấu tại nhiều làng quê vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, trong đó Vân Điềm và Du Lâm là những địa danh tiêu biểu.
Theo ông, hai vùng đất này từng thuộc huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc thời Lê, tỉnh Bắc Ninh thời Nguyễn. Hiện nay, làng Vân Điềm thuộc xã Thư Lâm và làng Du Lâm thuộc xã Đông Anh (TP Hà Nội). Đây là những vùng đất nổi tiếng với nhiều người đỗ đại khoa, trung khoa, hình thành các gia đình, dòng họ khoa bảng, có nhiều đóng góp to lớn đối với công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước cũng như sự phát triển của kinh đô Thăng Long – Hà Nội.
Trong khi đó, PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ tập trung làm rõ thân thế và sự nghiệp của Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực. Ông cho biết Nguyễn Thực đỗ Đình nguyên, Hoàng giáp năm 1595 và có cuộc đời làm quan hanh thông nhờ tài năng, đức độ cùng lòng trung trinh phụng sự đất nước. Theo PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ, Nguyễn Thực không chỉ được trọng dụng bởi năng lực mà còn bởi nhân cách thanh liêm, mẫu mực.
Dẫn lại nhận xét của sử gia Phan Huy Chú, PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ cho biết Nguyễn Thực là người “thuần hậu, trong sạch, cẩn thận, không lập sản nghiệp, làm quan trải những bước vinh hiển trọng yếu mà nhà vẫn thanh bạch, có phong độ như bậc danh thần đời xưa”.
Ông cũng nhắc tới đánh giá của sử gia Lê Quý Đôn trong tác phẩm Kiến văn tiểu lục về hai cha con Nguyễn Thực – Nguyễn Nghi: “dùng đức độ, danh vọng trấn phục người trong nước, thanh liêm, sẻn nhặt, giữ gìn mộc mạc, điềm đạm thích lễ nghi”.
Hội thảo cũng lắng nghe nhiều tham luận của các nhà khoa học, đại biểu đến từ các cơ quan nghiên cứu, trường đại học cùng hậu duệ dòng họ. Nội dung các tham luận tập trung làm rõ thân thế, sự nghiệp của các danh nhân khoa bảng dòng họ Nguyễn Thực ở Vân Điềm và Du Lâm; vai trò, đóng góp của các vị đại khoa đối với quê hương, đất nước, đặc biệt là với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục; đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa liên quan đến dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực trong bối cảnh hiện nay.
Trong khuôn khổ hội thảo, ban tổ chức còn giới thiệu không gian trưng bày các tư liệu, tài liệu, bản dập và hình ảnh được sưu tầm, phục chế từ châu bản, mộc bản cùng nhiều nguồn tư liệu lưu trữ quý hiếm liên quan đến dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực và truyền thống khoa bảng xứ Kinh Bắc.
Hội thảo khoa học “Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực làng Vân Điềm, Du Lâm với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và sự nghiệp giáo dục” không chỉ góp phần bổ sung tư liệu nghiên cứu về các dòng họ khoa bảng Việt Nam mà còn tiếp tục khẳng định giá trị bền vững của truyền thống hiếu học, trọng nhân tài trong lịch sử dân tộc. Những đóng góp của các danh nhân dòng họ Nguyễn Thực vì thế vẫn luôn là nguồn cảm hứng, động lực cho các thế hệ hôm nay trong học tập, rèn luyện và gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Tô Nga