Trong dòng chảy văn hóa Việt Nam, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ lâu đã trở thành một giá trị tinh thần bền vững, phản ánh đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng hiếu kính và sự gắn kết giữa các thế hệ trong mỗi gia đình.
Không chỉ hiện diện trong những ngày giỗ, Tết hay các dịp lễ truyền thống, tín ngưỡng ấy còn được lưu giữ qua những hình ảnh bình dị như nén hương trên bàn thờ gia tiên, mâm cơm sum họp hay khoảnh khắc con cháu quây quần bên ông bà, cha mẹ.
Trong nhịp sống hiện đại, nhiều người trẻ vẫn lớn lên cùng những hình ảnh quen thuộc ấy nhưng không phải ai cũng có cơ hội hiểu đầy đủ ý nghĩa văn hóa phía sau mỗi nghi thức. Xuất phát từ mong muốn góp phần kết nối người trẻ với di sản văn hóa của dân tộc thông qua trải nghiệm thực tế, từ ngày 6 đến 8/8/2026, tại Bảo tàng Hà Nội, diễn ra triển lãm trải nghiệm “Hương truyền Tâm nối – Hành trình trở về với ký ức gia đình”. Chương trình do dự án Hương Truyền Khói Nối của nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Hà Nội thực hiện, phối hợp với Bảo tàng Hà Nội tổ chức.
Không lựa chọn cách truyền tải kiến thức theo hình thức trưng bày truyền thống, triển lãm được xây dựng như một hành trình trải nghiệm, trong đó người tham quan vừa là người quan sát, vừa trực tiếp tham gia vào câu chuyện được kể xuyên suốt không gian.
Theo đó, toàn bộ triển lãm được phát triển theo hành trình trải nghiệm, dẫn dắt người xem qua 5 chặng cảm xúc: Chạm – Hiểu – Cảm – Trải nghiệm – Tiếp nối. Ngay từ khu vực đón tiếp, mỗi khách tham quan sẽ nhận một “Tấm thiệp hành trình” như một “cuốn hộ chiếu ký ức”, đồng hành trong suốt quá trình khám phá triển lãm. Mỗi dấu mốc được hoàn thành không chỉ đánh dấu một điểm dừng của hành trình mà còn gợi mở một lát cắt về ký ức, cội nguồn và những giá trị văn hóa được truyền nối trong đời sống gia đình Việt.
Điểm nhấn của triển lãm nằm ở cách tiếp cận gần gũi với những điều tưởng như rất quen thuộc. Thay vì lý giải tín ngưỡng bằng những khái niệm học thuật, không gian mở đầu bằng những hình ảnh bình dị như người lớn lau dọn bàn thờ, cắm hoa, chuẩn bị mâm cơm ngày giỗ hay cảnh con cháu trở về sum họp. Từ những ký ức đời thường ấy, người xem từng bước được dẫn dắt để tìm hiểu ý nghĩa của việc thờ cúng tổ tiên dưới góc nhìn văn hóa, hiểu hơn về mối liên hệ giữa ký ức gia đình, cội nguồn và đạo hiếu trong đời sống người Việt.
Hành trình tiếp tục với những không gian khám phá các vật phẩm quen thuộc trên bàn thờ gia tiên như bát hương, nén hương, bình hoa, kỷ chén nước, mâm bồng hay đèn, nến. Thông qua hiện vật, câu chuyện văn hóa và các điểm tương tác, triển lãm giúp người tham quan nhận ra rằng mỗi vật phẩm đều mang trong mình những lớp nghĩa gắn với ký ức, tình cảm gia đình và đời sống tinh thần của cộng đồng. Cùng với đó là không gian giới thiệu những sản vật trên mẹt lễ kể câu chuyện của bốn mùa, qua đó làm rõ mối liên hệ giữa lễ vật với mùa vụ, điều kiện sinh hoạt, đặc trưng vùng miền và nếp sống của từng gia đình.
Một trong những điểm đáng chú ý của triển lãm là cách tiếp cận cởi mở đối với công chúng. Chương trình không hướng dẫn thực hành nghi lễ, không đưa ra khuôn mẫu đúng – sai hay áp đặt một cách bài trí bàn thờ thống nhất. Thay vào đó, người tham quan được khuyến khích quan sát, đặt câu hỏi, chia sẻ trải nghiệm và tự hình thành góc nhìn của mình về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong bối cảnh xã hội đương đại.
Song hành với hoạt động trưng bày là chuỗi workshop trải nghiệm văn hóa gồm “Sắc màu tín ngưỡng”, “Mùi nhà” và “Sắp một mẹt lễ – Kể một câu chuyện”. Mỗi hoạt động được thiết kế theo hướng kết hợp giữa kể chuyện, thực hành và đối thoại cùng nghệ nhân, chuyên gia văn hóa. Người tham gia có cơ hội tìm hiểu về họa tiết dân gian, quy trình làm hương truyền thống hay ý nghĩa của các lễ vật trên mâm cúng, đồng thời chia sẻ những câu chuyện của chính gia đình mình. Các workshop không hướng đến việc hướng dẫn nghi lễ mà tập trung khơi gợi sự kết nối giữa trải nghiệm cá nhân với các giá trị văn hóa truyền thống.
Hướng đến nhóm công chúng chính là thanh thiếu niên và người trẻ từ 14 đến 28 tuổi, triển lãm đồng thời mở cửa chào đón các gia đình, phụ huynh, khách tham quan bảo tàng và những người quan tâm đến văn hóa truyền thống. Thông qua sự kết hợp giữa trưng bày, kể chuyện và trải nghiệm tương tác, chương trình kỳ vọng tạo nên một không gian để công chúng không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn trực tiếp cảm nhận những giá trị được lưu giữ trong ký ức gia đình và đời sống văn hóa của người Việt.
Thông qua hành trình trải nghiệm này, những hình ảnh quen thuộc như nén hương, bàn thờ gia tiên hay mâm cơm ngày giỗ không chỉ được nhìn nhận như các nghi thức truyền thống, mà còn trở thành những biểu tượng của sự tri ân, của ký ức gia đình và của mạch nguồn văn hóa được bền bỉ trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính từ những điều bình dị ấy, triển lãm gửi gắm thông điệp về việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống bằng những cách tiếp cận gần gũi, sáng tạo, góp phần bồi đắp ý thức trân trọng cội nguồn trong cộng đồng, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ hôm nay.
Hoà An
Ảnh: BTC