Nhà xuất bản Omega+ vừa giới thiệu tới bạn đọc hai công trình tiêu biểu của học giả Đào Duy Anh: “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” và “Văn hóa là gì?”.
Một cuốn truy tìm cội nguồn hình thành của người Việt, cuốn còn lại lý giải bản chất và sự vận động của văn hóa trong đời sống con người. Hai hướng tiếp cận khác nhau nhưng bổ sung cho nhau, cùng góp phần phác họa hành trình con người kiến tạo nên bản sắc của mình.
Nhìn lại những suy tư nền tảng về văn hóa
“Văn hóa là gì?” của học giả Đào Duy Anh (1904–1988) được xuất bản lần đầu năm 1948, là một trong những công trình sớm đặt nền tảng lý luận cho việc nhận thức về văn hóa trong học thuật Việt Nam thế kỷ XX.
Không tiếp cận văn hóa bằng những định nghĩa giản lược, tác giả bắt đầu từ những câu hỏi căn bản: văn hóa là gì, văn hóa hình thành từ đâu, vận động ra sao trong lịch sử và ai là chủ thể sáng tạo văn hóa. Từ đó, ông từng bước lý giải văn hóa như một chỉnh thể rộng lớn gắn với toàn bộ đời sống của con người.
Tư duy này được triển khai mạch lạc qua ba chương: Ý nghĩa chữ văn hóa, Lai lịch của văn hóa và Bàn lại về quan niệm văn hóa. Trong đó, văn hóa được đặt trong tiến trình phát triển của nhân loại – từ buổi đầu con người vật lộn với tự nhiên để sinh tồn cho tới khi văn hóa trở thành sản phẩm và cũng là công cụ của các quan hệ xã hội ngày càng phức tạp.
Với cách nhìn đó, văn hóa không phải là khái niệm trừu tượng hay đặc quyền của một tầng lớp nào, mà là kết tinh của lao động, của xung đột xã hội và của khát vọng giải phóng con người khỏi những ràng buộc cả vật chất lẫn tinh thần. Sau hơn nửa thế kỷ, cuốn sách vẫn giữ giá trị như một văn bản nền tảng, gợi mở nhiều cách tiếp cận sâu sắc đối với các vấn đề văn hóa trong bối cảnh đương đại.
Truy tìm cội nguồn của dân tộc Việt Nam
Nếu “Văn hóa là gì?” hướng đến bản chất của đời sống tinh thần, thì “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” lại tập trung khảo cứu sự hình thành của cộng đồng người Việt trong lịch sử. Đây được xem là một trong những công trình tiên phong của sử học Việt Nam hiện đại khi tiếp cận vấn đề cội nguồn dân tộc bằng phương pháp liên ngành, kết hợp cổ sử, khảo cổ học, dân tộc học và nhân chủng học.
Vượt ra khỏi cách khảo cứu chỉ dựa vào thư tịch cổ hay các huyền thoại quen thuộc, Đào Duy Anh chủ động đối thoại với những thành tựu khoa học đang phát triển trên thế giới nửa đầu thế kỷ XX. Nhờ vậy, vấn đề nguồn gốc người Việt được soi sáng bằng các luận cứ khoa học, mở ra hướng nghiên cứu mới mẻ trong bối cảnh học thuật Việt Nam thời bấy giờ.
Cuốn sách gồm bảy chương, lần lượt khảo sát từ các truyền thuyết khởi nguyên như huyền thoại Thần Nông, Kinh Dương Vương đến việc phân tích các nhóm Việt cổ trong không gian rộng lớn của lưu vực Trường Giang. Tác giả đặt người Việt trong bức tranh chung của các tộc người phương Nam cổ đại, thông qua việc khảo cứu những khái niệm và cộng đồng như Giao Chỉ, Việt Thường, Ư Việt (Vu Việt), Bách Việt và Lạc Việt.
Không chỉ là hành trình truy tìm cội nguồn, công trình còn tái hiện sự vận động, giao thoa và phân hóa của các nhóm cư dân trong lịch sử khu vực. Các vấn đề như di cư, tiếp xúc văn hóa, tổ chức xã hội, sự phát triển của nông nghiệp trong xã hội thị tộc hay trình độ kỹ thuật của các cộng đồng Việt cổ đều được phân tích nhằm lý giải quá trình hình thành từng bước của cộng đồng người mang bản sắc riêng – tiền đề cho sự ra đời của dân tộc Việt Nam.
Hai góc nhìn, một hành trình tìm kiếm bản sắc
Với lối viết chặt chẽ, giàu tư liệu và tư duy khoa học sắc sảo, hai công trình của học giả Đào Duy Anh không chỉ góp phần làm sáng tỏ cội nguồn dân tộc và bản chất văn hóa, mà còn cho thấy nỗ lực của một trí thức lớn trong việc đặt nền móng cho khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam hiện đại.
Đặt cạnh nhau, “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” và “Văn hóa là gì?” mở ra hai chiều kích bổ sung: một bên là hành trình tìm lại cội nguồn của cộng đồng, bên kia là quá trình lý giải những giá trị tinh thần mà con người tạo dựng trong lịch sử. Qua đó, độc giả có thể tiếp cận sâu hơn với câu chuyện hình thành bản sắc Việt Nam từ cả góc độ lịch sử lẫn văn hóa.
H.A